Başa dön

Şişman çocuk sağlıklı değil  Obezite günümüzde sadece yetişkinlerde değil, çocuklarda da sık görülen bir hastalık. Fastfood alışkanlığı, kalorisi fazla içecekler, porsiyonların büyüklüğü, televizyon ve bilgisayar başında harcanan zamanın fazla, fiziksel hareketlerin yetersiz olması çocukluk çağı obezitesinin nedenleri. Obezite, psikolojik olarak bireyleri olumsuz yönde etkilediği gibi; Tip 2 diyabet, kalp rahatsızlıkları, hipertansiyon, kan lipid tablosu bozuklukları, eklem-iskelet sorunları, uykuda solunum durması gibi ciddi sorunlara yol açıyor. Araştırmalar, ergenlik çağındaki (10-18 yaş) çocukların yüzde 70'inin eğer kilo veremezlerse erişkinliklerinde de obez olacağını gösteriyor. Bu çocukların, hekim kontrolünde, diyeti ayarlanarak ve fizik aktiviteleri artırılarak zayıflatılması ve obez olmalarının önlenmesi için yurtdışında uzun yıllardır obezite kampları düzenliyor. Bu kampların ülkemizdeki ilk örneğini ise Acıbadem Sağlık Grubu gerçekleştiriyor. Acıbadem Eğitim ve Sosyal tesislerinde yaz aylarında gerçekleşecek olan 'Çocuklar için obezite kampı''nda 10-15 yaş grubu obez çocukların sağlıklı ve düzenli beslenme alışkanlığı kazanması, fiziksel aktiviteyi yaşam tarzı haline getirmesi ve kontrollü kilo vermesi amaçlanıyor. Konunun ayrıntılarını Acıbadem Hastanesi Çocuk Endokrin ve Ergenlik Bölüm Başkanı Prof. Dr. Atilla Büyükgebiz ile konuştuk İnsan neden şişmanlar? Obezitenin nedeni düşük olarak hormonal kaynaklıdır. Genellikle yemek yemek ile harcanan kalori arasındaki dengesizlikten kaynaklanır. Obezler genellikle hareketleri az olan ve özellikle kilo aldırıcı karbohidrat ve yağdan zengin diyetle ve düzensiz beslenen kişilerdir. Fakat, troid hastalıklarında, böbreküstü bezi hastalıklarında, insülinin fazla salgılanmasına bağlı olarak ya da genetik hastalık kaynaklı şişmanlık olabilir. Bunlara dikkat edilerek şişmanlığın kaynağının ne olduğunu ayırt etmek gerekir. Sonraki aşamada önemli olan ise, çocuğun kararlılığı ve ailenin de çocuğun diyetine yardımcı olmasıdır. Annesi ve babası şişman çocukların obez olma riski daha mı yüksek? Anne ve babası şişman çocukların şişman olma olasılığı normal kilolu anne ve babası olan çocuklara göre 2 kat daha fazladır. Bunda genetik yatkınlığın yanı sıra ailenin yemek yeme ve yaşam tarzı etkin rol oynar. Eski ve yanlış bir inanış olan, 'Kilolu çocuk sağlıklı çocuktur' fikri artık kesinlikle terk edilmelidir. Genetik kaynaklı şişman çocuklar hayatın ilk yıllarından itibaren şişmandırlar ve ailede de aşırı şişmanlık vardır. Ailesinde kilo problemi olan çocukların şişmanlamadan alabileceği önlemler neler? Araştırmalar anne sütü ile beslenen çocuklarda mama alanlara göre obezitenin daha düşük olduğunu göstermektedir. Benzer bir bağlantı, hamilelik döneminde annenin iyi beslenmesi ile ilgili de kuruluyor. Çocukların aşırı kilolu olmaya eğilimli oldukları dönem, vücut yağ oranlarının artmaya başladığı 5-6 yaşlarıdır. Bu dönemde düzenli beslenmenin sağlanması, cips, şekerli içecekler, mayonez, ketçap gibi kalorisi fazla yiyeceklerden uzak durulması gerekir. Ayrıca yürüyüş, ip atlama gibi düzenli fiziksel aktivitede bulunmalarına özen gösterilmelidir. ŞİŞMANLIK DA BİR HASTALIK! Küçüklüğünde zayıf olan çocuklarda da ileride obezite görülebilir mi? Obezite kişinin aldığı enerji ile yaktığı arasındaki dengesizlik olduğu için, dengesiz beslenme ve aktivite azlığı durumlarında her yaşta ve herkeste obezite görülebilir. Buna rağmen, ebeveynlerin çocukları doğru besleyerek ve fiziksel faaliyet fırsatları vererek çocuklarının sağlık sorunlarının üst üste eklendiği bu tehlikeli yolculuğa hiç çıkmamalarını sağlaması çok önemli. Bazı insanlar neden kilo veremezler? Genetik kaynaklı obezite çok az görülmektedir ve ailede de aşırı kilolular mevcuttur. Bunun dışında herhangi bir endokrin sorunu yoksa ve kişi hayatına diyet ve egzersizi sokmuşsa mutlaka kilo verir, ancak önce kendisi kilo vermeye karar vermelidir. Eğer hormonal bir sorun varsa, bu sorun giderilmedikçe kilo verilemez. Kilo verirken yapılan yanlışlar neler? Obezite bir hastalıktır ve mutlaka doktor ve diyetisyen kotrolünde kilo verilmelidir. Gazete ve dergi diyetlerini kontrolsüz uygulamak, özellikle gelişme çağında olan çocuk ve adölesanlar için çok tehlikelidir. Diyet yaparken öğün atlanmamalı ve az ve sık (6 öğün) beslenmeye dikkat edilmelidir. Uzun süren açlıklardan sonra yemek yenmesi insülin salgısını artıracağından çok tehlikeli olmaktadır. İnatçı kilolar için önerileriniz neler? Günde en az 1 saat tempolu egzersiz öneriyoruz. Az ve sık, yani 6 öğün beslenmeliler. Midede devamlı tokluk hissi olmalı ve öğün miktarlarını azaltarak mide hacmini küçültmeliler. Evde salatalık, marul gibi yeşillikler olmalı ve acıktıkça kalori değeri çok düşük bu besinler tüketilmeliler. Şişmanlamak istemiyormuş Valla benim aklıma sağlıklı beslenme deyince önce, ilk 6 ay sadece anne sütü ile beslenmek geliyor. Zaten ilk 1 yıl boyunca şifrelenen yağ hücreleri bile, birinci yılın sonunda anne sütü ağırlıklı beslenen çocuğun şifreleri için 'Sağlıklıdır' okeyini veriyor. İtiraf etmeliyim ki, ben de bütün Türk anneleri gibi çocuğumu beslemek konusunda takıntılar yaşadım. 3 yaşına kadar Duru yemek yemekten pek de zevk alan bir çocuk değildi. Fakat, bana kalsa, çocuğu tıka basa doyururdum, ama benim yavru buna izin vermedi, beni yıldırdı. (1 yıldır ise maşallah belli bir denge tutturduk. Birbirimize ve sağlık kurallarına saygıda kusur etmemek üzere bayağı çaba sarfediyoruz.) Fakat, kendime de haksızlık etmek istemiyorum.1 yaşından itibaren 3 ana, 3 ara öğün uygulamasını elimden geldiğince aksatmamaya çalıştım. Bazen saçımı başımı yoldum, ama olsunÉ Umarım, o da hayatı boyunca bu öğrendiğini aksatmaz. Bugüne kadar ne şişman, ne de zayıf bir çocuk oldu. Fakat, 1 yıldır, 'Ben şişmanlamak istemiyorum. Bana şişmanlayacağım yiyecekler pişirme anne' deyip duruyor. 'Yok yavrum, şişmanlamazsın sen sağlıklı besleniyorsun, hem bak, baban da ben de şişman değiliz' desem de, ikna olmuyor. 'Ama anneannem şişman' diyor, başka bir şey demiyor. Ben de onun bu zaafını reklamlarda gördüğü abur cuburları istediğinde hatırlatıyorum. İlle yemek istediği gereksiz bir şey olursa da yemekten sonra yemesi koşuluyla satın alıyorum. Abur cubur alternatifi olarak da kuruyemişlerden pek bir yararlanıyorum. 'Meyva mı istersin fındık mı?' diyorum mesela, o seçiyor. Ya da 'Yoğurt mu istersin sütlü tatlı mı?' diyorum. Arada bir de çikolata sürprizlerini eksik etmiyorum. Dengeli beslenmek, hele de her şeye hayır demeye hazır bir çocuğu dengeli beslemek hiç kolay değil. Belki de o yüzden anneler, 'İştahla yesin de ne yerse yesin' hatasına düşebiliyor. Üstelik bu yaşlarda yediklerini kontrol edebiliyoruz ama ya sonra? Duru da 2 yıl sonra ilkokula başlayacak ve hooop kantin girdabına belki o da kapılacakÉ Oysa, okullarda kantine pek de gerek yok. Sağlıklı öğlen ve ikindi yemekleri çıksın yeter. Çocuklar da bu yemekleri yemek zorunda kalır. Ama kantin alternatifi olunca, yemeklerini yemeyip kantinlere hücum ediyorlar. Baksanıza, İngiltere, Avustralya, Fransa, ABD'de okullarda gazoz ve şekerleme satışlarını kısıtlayan önlemler alınıyor, televizyon reklamlarına sınırlamalar getiriliyor. Bizim de şişman bir toplum olmayı beklemeden önlem almamız şart gözüküyor.  Başa dön Biri bu anneye kulak versin   Yaklaşık üç ay önce ABD’de bir ailenin, 9 yaşındaki zihinsel engelli kızlarının bedensel gelişimini bir dizi operasyonla durdurmasıyla büyük tartışmalara yol açan tedavi biçimini uygulamak isteyen Ankaralı bir anne, Türkiye’de Ashley yöntemini deneyecek doktor arıyor. ABD’deki gerçekleştirilen büyümeyi durdurma ameliyatını öğrendikleri anda, eşiyle çocukları Umut Mert’i ameliyat ettirmeye karar verdiklerini söyleyen Füsun E., “Bu ameliyata karşı olan sağlıklı çocuk anneleri ben öldüğümde Umut Mert’e bakacaklar mı? Artık umudum tükendi daha iyi bir hayat sürmesi için bu büyümesini engellemek için bu operasyonu yapacak doktor arıyorum” dedi. Oğlunun 1994 yılında dünyaya geldiğini, bundan kısa bir süre sonra akciğerine “Amniyo Sentez Sıvısının’’ kaçtığını, sonrasında ise “Dandy Walker’’ kistinin oluştuğunu öğrendiklerini dile getiren Füsun E., “Bu süreçte oğlumu ameliyat ettirdik ancak bu kez de midesinde reflüye rastlandı. Takılan hortum boğazına zarar vermiş, sürekli morarıyordu. 2 yaşında spastik tanısı konuldu. O günden sonra da hiçbir zaman sağlıklı bir çocuk olamadı’’ diye konuştu. İYİLEŞME ŞANSI YÜZDE BEŞ Oğlunu sosyal yaşamdan koparmamak için her gittiği yere birlikte götürdüklerini söyleyen Füsun E., “Mert’in durumu annemin vefatıyla bozuldu. Yaklaşık 12 yıldır tedavi görüyor ama sadece başını kaldırabilmeyi ve yüzüyle tepki vermeyi öğrenebildi. İyileşme şansı yüzde 5’ten az.Yemek yiyemiyor, konuşamıyor, yürüyemiyor, ağrısı olup olmadığını bile anlayamıyorum. Oturamadığı ve dik duramadığı için tekerlekli iskemle de kullanamıyor, Şimdi 80 santim ve 19 kilo. Büyürse onu taşıyamayacağımız için yatağa bağımlı olur” diye konuştu. DİK OTURAMIYOR BİLE Sadece sorunların bunlarla sınırlı kalmadığını ve Umut’un büyümesiyle birlikte cinsel ihtiyaçlarının da ortaya çıktığını belirten genç kadın, “Bunlar da ilerleyen süreçte daha da ciddi sorunlar olarak karşımıza çıkacak. Böyle bir hastaya bakmak, alt temizliği ve sırtında taşıma gibi şeyler gerektiriyor. Bu boyda ve bu kiloda, küçük Mert’im olarak kalsın istiyorum. Onu kucağıma almak ve ‘Küçük Mert’im’ diye sevmek istiyorum, onu her yere taşımak istiyorum. Ateş düştüğü yeri yakıyor. Gece uyku uyuyamıyoruz. Nefes alıp almadığını sürekli kontrol ediyoruz. Büyümesi bütün bu sorunlarımızı artıracak’’ dedi. Uzmanların önerisiyle bir bebeğe daha sahip olduğunu ve bu çocuğunda bu tür bir rahatsızlık olmadığı için eşinin ve kendisinin çok mutlu olduklarını söyleyen anne Füsun E., “Bebeğim ve Umut Mert’in geleceği için elimizden geleni yapmaya çalışıyoruz. Ameliyat konusunda kararlıyız” dedi. HACETTEPE: MAHKEME KARARI GEREKİR FÜSUN E.’nin kendilerine başvuru yaptığını söyleyen Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Sabiha Aysun, “Bir toplantı yaparak durumu değerlendirdik. Böyle bir operasyon için mahkeme kararı gerekiyor. Aileler, çocuğun durumu nedeniyle hemen karar verebiliyor ama istenmeyen bir durumla karşılaşıldığında ne olacak. Bunun için önce mahkemeye başvurulmalı. Mahkeme, bilirkişi olarak bizlere danışacaktır. Biz o zaman ‘çocuğun zihinsel durumu kendini idame ettirebilecek nitelikte değildir’ diye rapor yazarız. Yapabilecek hekimler tabii ki var ama ortada bir de etik durum söz konusu. Bir çocuk nöroloğu, bir çocuk sağlığı uzmanı, bir ruh sağlığı hekiminden oluşan kurul toplanıp karar vermeli. Sonuçta, bir başkasının bedeni için olumsuz ama sosyal yaşamı için olumlu olabilecek bir karar verilecek, bütün şartlar iyice değerlendirilmeli. Ayrıca Sağlık Bakanlığı Etik Kurulu da konuyu masaya yatırmalı” dedi. UZMANLAR NE DİYOR BÜYÜMEYİ DURDURAMAZSINIZ Avrupa Çocuk Endokrin Derneği Başkanı Prof: Dr. Atilla Büyükgebiz: Bu yöntemi etik bulmuyoruz. Zaten büyümeyi tamamen durdurmak mümkün değil. Büyümeyi yavaşlatabilir ama tamamen durduramazsınız. ZEKA GERİLİĞİ ARTAR Türkiye Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahi Uzmanı Levent Akduygu: Hiç etik değil. Hiçbir doktor bunu yapamaz. Beyinden salgılanan GH hormonun durdurulması ile troid hormonunu engellemiş oluyorsunuz. Bu nedenle çocuk şeker hastası olabilir, zeka geriliği artabilir. YAPAN SUÇ İŞLER Hukukçu Prof. Dr Hüseyin Hatemi: Bunu Türkiye’de uygulamayan doktor suç işlemiş olur. Medeni Kanun’ un 23. maddesi ‘insan kendisi bile kişilik haklarından hürriyetinden, ehliyetinden feragat edemez’ der. Kişinin kendisinin veremeyeceği bir karar aile bireylerine bırakılabilir mi? Bu hem hukuki hem de ahlaki açıdan suçtur. UYGULANMASI İMKANSIZ - GÜ Tıp Fakültesi uzmanlarından Prof. Dr. Ayşe Serdaroğlu: Türkiye’de bugünkü şartlarda etik tartışmalara da neden olan Ashley Tedavisi’ni uygulamak mümkün değil. ETİK KURULU ONAYI ŞART- KTÜ Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Ali Cansu: Türkiye’de bu gibi yeni tedavi yöntemleri için Sağlık Bakanlığı Etik Kurulu’nun ‘onayını almak şart. Kurulun kararı diğer vakalar için de örnek oluşturur.   YASTIK MELEĞİ’NİN ÖYKÜSÜ AİLESİNİN “Yastık Meleği” dediği 9 yaşındaki zihinsel ve bedensel engelli Ashley’nin gelişimi tıp dünyasında ilk kez uygulanan bir yöntemle durduruldu. Yürümesini, hareket etmesini ve beyninin gelişmesini engelleyen “serebral felç” adlı ağır beyin hastalığını taşıyan Ashley’nin gelişimini durdurmaya tedavisine altı yaşından itibaren başlanmıştı. Adlarını açıklamayan aile, üç aylık bir bebeğin zekâsına sahip olan kızlarının bakımının gün geçtikçe zorlaşacağını ve kendilerinin ölümünün ardından cinsel tacize uğrayabileceğini düşündükleri için bu yönteme başvurduklarını açıklamıştı. Seatle’daki çocuk hastanesi doktorlarının onayıyla başlayan tedaviyi bazı doktorlar ailenin bencilce olarak tutumu olarak yorumlamıştı. OPERASYONLAR   Uzaması östrojen tedavisiyle engellendi   Rahmi alınarak âdet görmesi engellendi   Gelişmekte olan göğüsleri süt bezleriyle birlikte alındı   Apandisit ameliyatı yapıldı (patlarsa haber veremeyeceği için) Başa dön           Çocuklarda boy kısalığı Büyüme, yani normal bir boya sahip olma sağlıklı olmanın en önemli kriterlerinden biridir. Normal büyüyen çocuk sağlıklı çocuktur. Büyüme geriliği; beslenme bozuklukları, hormonal nedenler, ailevi nedenler, kronik hastalıklar gibi değişik sebeplere bağlı ortaya çıkabilir. Bu yazıda büyüme hormonu ve tiroid hormonu eksikliği, ailevi boy kısalığından bahsetmek istiyorum. Bir çocuğun boyunun normal olduğu nasıl anlaşılır? Hangi yaşta olursa olsun, boy uzunluğunun değerlendirilmesinde kullanılan ölçü, o andaki boyun hangi büyüme eğri diliminde olduğu ve büyüme hızıdır. Kısa boy, çıplak ayakla ölçülen boyun, o yaş ve cinse göre normal büyüme eğrilerinin alt sınırlarında (10 persentil altı) olmasıdır. Yıllık boy artımının yaşa göre normalden az olması durumunda, büyüme hızı yetersiz olarak değerlendirilir. Yıllık büyüme hızı 1-2 yaşlar arasında yılda 12 cm, daha sonra ise yılda 5-6 cm’dir. Bir çocuk, ergenlik öncesi yılda 5 cm’den az büyüyorsa veya takip edildiği büyüme eğrilerinde aynı çizgide devam edemiyor ve alt çizgiye düşüyorsa, sorun var demektir. Durumunun tetkik edilmesi gerekir. Aileler çocuklarının boyunun uzamadığını kıyafetlerinden anlarlar. Burada yapılan en büyük hata, anne ve babanın boyunu örnek gösterip, “Çocuğunuzun boyu genelde size yakın olur, zaten sizin boyunuz da kısa” diyerek tetkikden kaçınmaktır. BİLİNMEYEN NEDENLER… Büyüme hormonu, boy artışını doğrudan etkileyen hormondur. Beyindeki hipofiz bezinden salgılanır. Büyüme hormonu eksikliği ile beraber hipofizden salgılanan diğer hormonlar da eksik olabilir. Bu durum doğumsal olabileceği gibi, beynin doğum sırasında veya sonrasında zarar görmesi (ikiz gebelik, makat geliş gibi), şiddetli kafa yaralanması, hastalık nedeniyle beynin hasar görmesi (menenjit gibi), ışın tedavisi veya tümörler nedeniyle olabilir. Ancak büyüme hormonu eksikliğinin en önemli nedeni idiyopatik dediğimiz, bilinmeyen nedenlerdir. Belli bir yaşa kadar normal büyüyen bir çocukta, boy artışında duraklama veya yavaşlama saptanır. Çocuk akranlarından geri kalmaya başlar. Büyüme hormonu eksikliği olan bir çocuk kısa boyludur, ancak vücudunda orantısızlık yoktur. Bu çocuklar hafif kilolu, yüzleri yaşlarına göre küçük çocuklardır. Büyüme hormonu eksikliği olan çocuklar ergenliğe de geç girerler. Akranları her yıl normal büyüdüğü, ancak büyüme hormonu eksikliği olan çocuklar her yıl az büyüdükleri için; ara her yıl daha çok açılır. Tanı için büyüme hormonu testleri yapılır ve tanı konduktan sonra büyüme hormonu tedavisi yapılır. Boy kısalığına yol açan hormonlardan bir diğeri, tiroid hormonudur. Normal boy artışı için tiroid hormonuna ihtiyaç vardır. Tiroid bezi boynun alt kısmında bulunan ve tiroid hormonlarını salgılayan bir bezdir. Tiroid normal boyutta olduğu zaman görülmez ve elle hissedilmez. Büyüdüğü zaman elle hissedilir ve baş normal durumdayken veya geriye atıldığında görünür hale gelir. Bezin vücuttaki görevi  tiroid hormonları üretmek ve bunları kana salgılamaktır. Tiroid hormonları olan T3 ve T4 tiroidden salgılanır ve TSH adı verilen hipofizden salgılanan hormonla uyarılır. TSH, tiroid bezini uyararak tiroid hormonlarının, yani T3 ve T4’ün salgılanmasını sağlar. Tiroid hormonları normal büyüme ve gelişme için gereklidir ve eksikliklerinde boy kısalığı gözlenir. Bu durum doğuştan olabileceği gibi, herhangi bir çocukluk yaşında da gözlenebilir. KALITIMIN ROLÜ! Kalıtımın, boy uzamasında rolü vardır. Kısa boylu çocukların anne-baba veya diğer yakın akrabaları da kısa boyludur. Bu çocuklar akranlarından kısa olarak, büyüme eğrilerinin alt hudutlarında büyürler, ancak bulundukları eğriden daha alt eğriye düşmezler. Yapılan hormon incelemelerinde, beslenme durumlarında bir sorun yoktur. Bu çocukların ergenlik çağında boyları uzar ve anne-baba ortalamalarına göre hesaplanan erişkin boylarına ulaşırlar. Burada önemli bir hatırlatma yapmak isterim; “Anne ve babası kısa olan çocukların mutlaka kısa boylu olması gerekir”, şeklinde bir inanış yanlıştır. Sosyoekonomik şartların ve beslenmenin düzelmesiyle, boylarda uzama gözlenir. Örneğin; Çinli ve Japon çocuklar artık 50 yıl öncesine göre daha uzundurlar. Ülkemizde akraba evliliği nedeniyle ortaya çıkan ve genetik geçişi olan boy kısalığına yol açan, iskelet displazisi dediğimiz bir hastalık gurubu vardır. Bu hastalık gurubunda orantısız boy kısalığına rastlanır. Bazen bacaklar, bazen de kollar kısadır. Baş büyük olabilir. En sık rastlanılan tipi akondroplazidir. Bu çocuklarda kandaki büyüme hormon seviyeleri ve salgılanmaları normaldir, ancak kemiklerin büyüme hormonuna cevabı azdır. Bu çocukların boylarını uzatmak için etkin bir tedavi şekli yoktur, ancak bazı tedavi şekilleri denenmektedir.

 

Başa dön

Başa dön